Każda karta stanowiskowa BHP i rejestr zagrożeń w normie ISO 45001:2018 wymaga jednoznacznego powiązania ciężkości możliwych następstw, prawdopodobieństwa zdarzenia oraz zastosowanych środków ochrony. Poniższa ocena ryzyka zawodowego online (kalkulator dla pojedynczego zagrożenia) wskazuje poziom ryzyka (małe, średnie albo duże - niedopuszczalne) oraz obowiązki pracodawcy wynikające z art. 226 Kodeksu pracy i § 39a rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP.
Jak powiązać matrycę PN-N-18002 z metodą Risk Score i ISO 45001
W polskich zakładach pracy prowadzę ocenę ryzyka głównie w dwóch metodykach: jakościowej matrycy trójstopniowej lub pięciostopniowej opisanej w normie PN-N-18002 oraz wskaźnikowej metodzie Risk Score (R = S x E x P), w której poza ciężkością następstw (S) i prawdopodobieństwem (P) osobno waży się czas ekspozycji pracownika (E). Dla typowych stanowisk biurowych, handlowych i magazynowych matryca 3x3 z PN-N-18002 jest w pełni wystarczająca i czytelna dla załogi oraz inspektora PIP.
Przy procesach o wysokim potencjale urazowym - takich jak spawanie, prace elektryczne pod napięciem, obróbka drewna na centrach CNC czy obsługa wózków jezdniowych - włączenie parametru ekspozycji pomaga odróżnić sporadyczną czynność serwisową od ciągłej pracy zmianowej w hałasie lub zapyleniu. W systemie zarządzania BHP zgodnym z ISO 45001:2018 (pkt 6.1.2) do tej samej macierzy dokładam udział samych pracowników w identyfikacji zagrożeń oraz ocenę ryzyk przy pracach nietypowych i awaryjnych.
Porównanie przedziałów decyzyjnych w metodzie PN-N-18002 (3x3) i Risk Score
Kategoria ryzyka
Kombinacja PN-N-18002 (3x3)
Orientacyjny przedział Risk Score (R)
Decyzja wg § 39a ogólnych przepisów BHP
Małe (akceptowalne)
Mała/średnia ciężkość przy małym prawdopodobieństwie
R <= 20
Utrzymanie dotychczasowych osłon, instrukcji i przeglądów okresowych
Średnie (dopuszczalne warunkowo)
Średnia ciężkość przy średnim P lub duża ciężkość przy małym P
20 < R <= 200
Zaplanowanie technicznych i organizacyjnych działań obniżających ryzyko
Duże (niedopuszczalne)
Duża lub średnia ciężkość przy wysokim prawdopodobieństwie / braku osłon
R > 200
Bezwzględny zakaz rozpoczęcia lub kontynuacji pracy do czasu redukcji zagrożenia
Oceń poziom ryzyka dla wybranego zagrożenia na stanowisku
Poziomy ryzyka zawodowego i wymagane działania pracodawcy
Poniżej zestawiam trzy przedziały wartościowania stosowane w metodzie PN-N-18002 oraz odpowiadające im progi decyzyjne w metodzie wskaźnikowej Risk Score. Na pełnej karcie stanowiskowej procedurę tę powtarza się osobno dla każdego zidentyfikowanego czynnika niebezpiecznego, szkodliwego i uciążliwego.
Ryzyko małe (akceptowalne) - utrzymaj obecne zabezpieczenia i udokumentuj kartę
Przy niskiej ciężkości potencjalnych skutków, małym prawdopodobieństwie oraz wdrożonych środkach technicznych i organizacyjnych ryzyko mieści się w strefie akceptowalnej według normy PN-N-18002.
Praca na stanowisku może być prowadzona bez dodatkowych nakładów doraźnych, pod warunkiem zachowania dyscypliny przeglądów, szkoleń okresowych oraz zapoznania pracownika z kartą ORZ za podpisem.
wpisanie zidentyfikowanego zagrożenia, środków profilaktycznych i oszacowania do imiennej lub stanowiskowej karty ORZ
odebranie pisemnego oświadczenia pracownika o zapoznaniu się z oceną ryzyka zawodowego (art. 226 pkt 2 Kodeksu pracy)
okresowy przegląd aktualności karty po każdej zmianie wyposażenia, substancji lub organizacji stanowiska
Ryzyko średnie (dopuszczalne warunkowo) - zaplanuj działania redukujące u źródła
Zagrożenie mieści się w strefie dopuszczalnej warunkowo: praca może trwać przy ścisłym nadzorze i stosowaniu środków ochrony indywidualnej, lecz pracodawca powinien zaplanować techniczne lub organizacyjne obniżenie poziomu ryzyka.
Poleganie wyłącznie na uwadze pracownika i ŚOI jest najniższym szczeblem hierarchii kontroli ryzyka - zarówno inspektor PIP, jak i audytor ISO 45001 sprawdzą, czy rozważono najpierw eliminację czynnika, hermetyzację lub wyciąg miejscowy.
opracowanie planu działań korygujących i zapobiegawczych z terminem oraz osobą odpowiedzialną (§ 39a ust. 3 pkt 4 rozporządzenia BHP)
weryfikacja doboru i deklaracji zgodności CE środków ochrony indywidualnej oraz egzekwowanie ich stosowania przez nadzór
wykonanie lub aktualizacja pomiarów czynników szkodliwych (hałas, pyły, drgania, chemia), jeżeli zbliżają się do 0,5 NDS/NDN
Co
Kiedy
Podstawa
Ustalenie planu działań ograniczających ryzyko
niezwłocznie przy zatwierdzaniu karty ORZ
§ 39a ust. 3 i § 39c rozporządzenia BHP
Ponowna ocena ryzyka resztkowego
po wdrożeniu zabezpieczeń technicznych
PN-N-18002 / pkt 8.1.2 ISO 45001:2018
Ryzyko duże (niedopuszczalne) - praca wymaga natychmiastowej redukcji zagrożenia
Kombinacja ciężkich skutków dla życia lub zdrowia i realnego prawdopodobieństwa albo brak wymaganych prawem osłon i zabezpieczeń oznacza ryzyko niedopuszczalne w rozumieniu normy PN-N-18002 oraz przepisów BHP.
Jeżeli praca jeszcze się nie rozpoczęła, nie wolno dopuścić pracowników do jej wykonywania bez usunięcia niezgodności technicznej; jeżeli praca trwa, konieczne jest natychmiastowe wstrzymanie niebezpiecznej operacji i wdrożenie zabezpieczeń zbiorowych.
wstrzymanie pracy na niezabezpieczonym urządzeniu lub w strefie zagrożenia do czasu obniżenia ryzyka co najmniej do poziomu średniego
zastosowanie technicznych środków ochrony zbiorowej (osłony z ryglowaniem, kurtyny świetlne, odciągi miejscowe, balustrady, system LOTO)
ponowne przeliczenie ryzyka resztkowego, aktualizacja instrukcji stanowiskowej BHP i przeszkolenie zespołu przed wznowieniem pracy
Co
Kiedy
Podstawa
Obniżenie ryzyka poniżej progu niedopuszczalnego
przed dopuszczeniem pracownika do pracy
art. 207 § 2 Kodeksu pracy oraz § 39a-39b rozporządzenia BHP
Weryfikacja porealizacyjna zabezpieczeń
przed uruchomieniem stanowiska
PN-N-18002 / pkt 10.2 ISO 45001:2018
Dopiski dołączane do wyniku
Zależnie od odpowiedzi wynik testu uzupełniają poniższe uwagi.
Przy ryzyku niedopuszczalnym wydanie samym pracownikom rękawic, kasków lub masek bez naprawy brakujących osłon technicznych nie legalizuje pracy na stanowisku.
Stosuj hierarchię STOP (pkt 8.1.2 ISO 45001 i § 39b BHP): 1) Substytucja/eliminacja zagrożenia, 2) Techniczne środki ochrony zbiorowej, 3) Organizacyjne procedury i rotacja, 4) Personalne środki ochrony indywidualnej (ŚOI) dopiero na końcu.
Dla czynników rakotwórczych, mutagennych i reprotoksycznych (rozp. MZ z 26.07.2024 r.) oraz biologicznych gr. 2-4 (rozp. MZ z 22.04.2005 r.) obowiązują odrębne rejestry prac i pracowników narażonych oraz szczególny nadzór medyczny.
Sama tabela w segregatorze służby BHP nie spełnia art. 226 pkt 2 Kodeksu pracy - podczas kontroli PIP sprawdzany jest imienny podpis każdego pracownika pod informacją o ryzyku na jego stanowisku.
Uwzględnij w karcie bezwzględne wykazy prac wzbronionych młodocianym oraz kobietom w ciąży i karmiącym dziecko piersią (rozp. RM Dz.U. 2017 poz. 796 ze zm.).
Kiedy trzeba zaktualizować kartę oceny ryzyka na stanowisku
Jednorazowe przeliczenie wskaźnika nie zamyka obowiązków z Kodeksu pracy. Karta ORZ wymaga ponownej weryfikacji zawsze po utworzeniu nowego stanowiska, zakupie maszyny lub zmianie technologii, wprowadzeniu nowej substancji chemicznej (na podstawie karty charakterystyki SDS), modyfikacji środków ochrony zbiorowej oraz po każdym wypadku przy pracy, zdarzeniu potencjalnie wypadkowym lub stwierdzeniu choroby zawodowej.
W przypadku czynników mierzalnych w środowisku pracy (hałas, drgania mechaniczne, pyły drewna twardego, dymy spawalnicze, mikroklimat, oświetlenie) punktem wyjścia do wyznaczenia prawdopodobieństwa nie jest intuicja oceniającego, lecz aktualne sprawozdanie z pomiarów akredytowanego laboratorium odniesione do wartości NDS i NDN.
Najczęstsze pytania
Czy wyliczenie z kalkulatora online zastępuje kompletną kartę oceny ryzyka zawodowego?
Kalkulator wyznacza wartościowanie pojedynczego zagrożenia (jednego wiersza w karcie). Kompletna dokumentacja ORZ z § 39a ust. 3 rozporządzenia BHP musi zawierać opis ocenianego stanowiska (maszyny, materiały, zadania, pomiary NDS/NDN), pełną listę wszystkich zidentyfikowanych czynników, wynik dla każdego z nich, wykaz środków profilaktycznych, datę oraz podpisy zespołu oceniającego i zapoznanych pracowników.
Którą metodę wybrać na kontroli PIP: PN-N-18002 czy Risk Score?
Polskie prawo pracy nie narzuca jednej obowiązkowej metody matematycznej - obie są akceptowane przez Państwową Inspekcję Pracy oraz audytorów ISO 45001. Kluczowe jest konsekwentne stosowanie przyjętej skali w całym zakładzie i rzetelne uzasadnienie przyjętych wag pomiarami środowiska pracy oraz stanem osłon technicznych.
Kto może sporządzić i podpisać ocenę ryzyka zawodowego w małej firmie?
Za przeprowadzenie oceny odpowiada pracodawca (art. 226 KP), który zazwyczaj powołuje zespół złożony ze specjalisty ds. BHP (wewnętrznego lub zewnętrznego), bezpośredniego przełożonego/kierownika działu znającego technologię oraz przedstawiciela pracowników.